Trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển với tốc độ rất nhanh và ngày càng hiện diện sâu hơn trong sản xuất, thương mại, dịch vụ và quản trị công. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội lớn về tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, AI cũng đặt ra nhiều rủi ro mới liên quan đến thiên lệch, quyền riêng tư, sở hữu trí tuệ, giám sát của con người và quản trị rủi ro trong tổ chức. Trong bối cảnh đó, tiêu chuẩn quốc tế đang trở thành một công cụ ngày càng quan trọng để hỗ trợ phát triển và quản trị AI theo hướng có trách nhiệm.
Theo Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO), giá trị nổi bật của tiêu chuẩn quốc tế nằm ở chỗ giúp hình thành một “ngôn ngữ chung” giữa nhà phát triển công nghệ, doanh nghiệp ứng dụng, cơ quan quản lý và các bên liên quan. Các tiêu chuẩn cung cấp hệ thống khái niệm, định nghĩa, chỉ số, chuẩn so sánh và các yêu cầu kỹ thuật dựa trên đồng thuận, qua đó hỗ trợ tăng tính minh bạch, khả năng phối hợp và niềm tin trên thị trường. Đây cũng là cơ sở quan trọng để chuyển các nguyên tắc cấp cao về AI có trách nhiệm thành các yêu cầu và thực hành cụ thể hơn trong thực tiễn.
ISO nhấn mạnh tiêu chuẩn không chỉ phục vụ quản trị, mà còn góp phần hỗ trợ thương mại. Tài liệu cho rằng các tiêu chuẩn quốc tế có thể giúp nâng cao tính chặt chẽ về kỹ thuật và khả năng tương thích quốc tế của các quy định liên quan đến AI, từ đó hỗ trợ quản trị theo cách tạo thuận lợi cho thương mại và giảm gánh nặng tuân thủ đối với nhà phát triển AI. Trong bối cảnh các quốc gia đang xây dựng các khuôn khổ quản lý AI theo những cách khác nhau, vai trò này càng trở nên quan trọng.
ISO cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của hoạt động đánh giá sự phù hợp. Theo tài liệu, tiêu chuẩn quốc tế có thể làm nền tảng cho các cơ chế đánh giá, kiểm chứng và chứng nhận, qua đó giúp xác nhận rằng các yêu cầu kỹ thuật và yêu cầu về tổ chức đã được đáp ứng. Đây là yếu tố cần thiết để nâng cao độ tin cậy, chất lượng và tính đáng tin cậy của các hệ thống AI, đồng thời hỗ trợ tiếp cận thị trường trong môi trường thương mại ngày càng coi trọng sự minh bạch và khả năng kiểm chứng.
Bên cạnh đó, ISO cho rằng quản trị AI hiệu quả cần được nhìn nhận trong bối cảnh “xã hội – kỹ thuật”, tức là không chỉ xem xét công nghệ đơn lẻ mà còn phải tính đến sự tương tác giữa công nghệ với con người, tổ chức và xã hội. Chính vì vậy, quá trình xây dựng tiêu chuẩn cần có sự tham gia rộng rãi của các cơ quan tiêu chuẩn, chính phủ, nhà quản lý, doanh nghiệp, người tiêu dùng và xã hội dân sự, nhằm bảo đảm tiêu chuẩn vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa phản ánh các cân nhắc xã hội quan trọng.
Đối với Việt Nam, xu hướng này đặt ra yêu cầu tiếp tục tăng cường năng lực trong xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và đánh giá sự phù hợp trong các lĩnh vực công nghệ mới, trong đó có AI. Trong bối cảnh thương mại số phát triển nhanh và các yêu cầu quản lý đối với AI đang hình thành nhanh trên phạm vi toàn cầu, việc chủ động tiếp cận và tham gia vào hệ thống tiêu chuẩn quốc tế sẽ góp phần hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng tốt hơn, đồng thời nâng cao khả năng tham gia vào các chuỗi giá trị số trong tương lai. Đây cũng là một vấn đề đáng quan tâm đối với cộng đồng WTO/TBT khi tiêu chuẩn không chỉ đóng vai trò kỹ thuật mà còn ngày càng trở thành cầu nối giữa đổi mới sáng tạo, quản trị rủi ro và thuận lợi hóa thương mại.